मुक्तांगण

प्र त्येक यशस्वी पुरुषामागे एक स्त्री असते असं आजवर ऐकलंय, पण स्त्री केवळ कुणाच्यातरी मागे असते असे नव्हे तर अनेक यशासाठी प्रत्यक्ष कारणीभूतही ठरते. हे लक्षात यायचे कारण म्हणजे भारताचे महत्वाकांक्षी चंद्रयान-२ या मोहिमेचे यशस्वी प्रक्षेपण २३ जुलै रोजी दुपारी २:४३ वा. श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्रावरून (एसडीएससी) पार पडले ही भारतीयांसाठी अत्यंत आनंदाची बातमी आहे, आणि त्यात या मोहिमेचे नेतृत्व इस्रोच्या दोन महिला वैज्ञानिकांनी केले ही त्यातही प्रत्येकासाठीच अभिमानास्पद असलेली बाब आहे. भारताच्या इतिहासात एखाद्या महिलेने अंतराळ मोहिमेसारख्या अतिमहत्वाच्या मोहिमेचे नेतृत्व करण्याची ही पहिलीच वेळ आहे. बा भ बोरकर म्हणतात ''देखणे ते हात ज्यांना निर्मितीचे डोहळे, मंगलाने गंधलेले सुंदराचे सोहळे !'' या प्रमाणेच निर्मितीच्या डोहाळ्यांचे रूपांतर सुंदर सोहळ्यात करणाऱ्या या वैज्ञानिक महिलांबद्दल जाणून घेणे महत्वाचे आहे. कोण आहेत या दोघी, तर मुथय्या वनिथा आणि रितू करिधल अश्या चंद्रयान-२ मोहिमेचे नेतृत्व करणाऱ्या दोन महिला वैज्ञानिक, ज्यांनी या मिशनमध्ये अत्यंत महत्वप...

दिवस समपात बिंदूवर असताना एखाद दिवस अचानक उन्ह हरवतं, सावली साथ सोडत जाते अंधारून येतं सगळं.. आणि आतात मळभ दाटत जातं. अवेळीच उगवलेली कातरवेळ .. मी हातातले 'कृष्णकिनारा' उपडे ठेवते.. काळेभोर खांद्यावर पसरलेले कुरळे केस, एकत्र गुंडाळून टाळूवर बांधून घेते. चष्म्याची फ्रेम दुमडून ठेवत, खोल उसासा घेते. जडावलेल्या देहाची बोचकी विसरून, आराम खुर्चीत पाठ टेकते... मन शांतावण्याच्या प्रयत्नात असताना, उरी काहूर माजतं, गम्य-अगम्याच्या लाटा उठतात वेणूची साद रुंजी घालायला लागते ..आणि मी मी, पुन्हा निळकांती कृष्णाच्या अथांगतेच्या लहरीत खोल खेचली जाते.. ही वेळ समर्पणाची असते स्वीकार्य .. आहे ती स्थिती ..तशीच मनःस्थिती समर्पण तसेच.. राधा, कुंती, द्रौपदीनं स्वतःला कृष्णार्पण केले तसे.. काही क्षण अनंत काळासारख्या रंध्रारंध्रातून ओथंबत राहतात. अंतरंगाचा तळ ढवळून काळ निसटून जातो .. मिटल्या डोळी काजळओलीतून कातरवेळ वाहून जाते .. सचैल न्हाऊन निघतो दुखऱ्या बाधेचा 'कृष्णकिनारा' ! औदास्याचे ग्रहण सुटते ..हरवलेले चित्त भानावर येते. आभाळ घनव्याकूळ ऐलतिरी अन पैलतीरी नभांगणाच्या नक्षी खुणावू लागतात.. ...

महाराष्ट्रातील कर्तृत्ववान महिलांच्या कार्याचा गौरव करणारे कॉफीटेबल बुक नुकतेच महिला सक्षमीकरण आणि लहान मुलांच्या प्रश्नांवर काम करणाऱ्या पुण्यातील ‘ग्रॅव्हीटस फाउंडेशन’ या सामाजिक संस्थेनं प्रकाशित केलं. आपल्याला अश्या एखाद्या गौरवास्पद उपक्रमाचा भाग होता यावे याहून मोठा आनंद काय असेल. या कॉफीटेबल पुस्तकात मला वरिष्ठ समाजसेविका 'रूपाताई कुलकर्णी-बोधी' यांच्यावर लेख लिहिण्याची संधी मिळाली. त्यानिमित्ताने अनेकदा त्यांच्याशी भेटी झाल्या, समाधान देणाऱ्या चर्चा घडून आल्या. खरतर त्यांच्या कामाबद्दल बरीचशी माहिती होतीच पण त्यांच्या जवळ येण्याची, त्यांच्या कामाचे स्वरूप जाणून घेण्याची, त्यांना जवळून ओळखण्याची संधी मला या पुस्तकाच्या निमित्ताने मिळाली. याकाळात रुपाताईंबद्दल भरपूर वाचन केलं .. त्यांच्यावर लिहिलेल्या लेखांपासून ते त्यांनी लिहिलेल्या पुस्तकांपर्यंत सगळं चाळून काढलं... इतकं करूनही त्यांच्या कार्याला कितपत न्याय देता आला ही माझी मला शंका आहेच. तरीही हा छोटासा प्रवास प्रगल्भ करणारा आणि अतिशय समाधान देणारा ठरला हे मात्र निश्चित.. रूपाताई तुमच्यावर लेख लिहितांना तुमच्यास...

*उत्तर* वीज चमकते, जांभूळ प्रकाश पसरतो आणि मी डोळे मिटून घेतो.. ..मी डोळे मिटून घेतो आणि असला नसला पाऊस तरी घडत जातात अपेक्षितपणे अनपेक्षित गोष्टी मग रेंगेंचं 'सावित्री' पत्रांतील मचकूराला घडी न पाडता दुमडून ठेवतो कडेने, अगतिक पसरलेले पिकासोचे न्यूडही सरते नजरेआड आणि कुंडलिनीचे चवथे चक्र स्पर्षणारे किशोरीचे 'सहेला रे' देखील होते पॉज.. कॉफीचा मग बुद्धाच्या अनुयायासारखा शांत.. मी त्याच्या कानात अडकवलेले घट्ट बोटही सैल करतो. जाणीव होते क्षणभर अधांतरी टांगलेल्या शरीराची, तेव्हा खुर्चीवर उसासे रेलून सोडवून घेतो स्वतःला. डोळे असतात अजून मिटलेले; आणि मी भासत असतो अस्पर्शीत आणि निवांत.. अशातच अनोळखी दुरातून धडपडत येणारे आवाजी उत्तर सुचवून जाते; 'सावित्री'चे उलटे वाक्य 'न्यूड' मधला गर्भितार्थ आणि 'सहेला रे' चा मखमल ध्यास आता असतो बाहेर मी आणि जांभूळ प्रकाश आत.. खोल आत! -आदित्य दवणे

एक किस्सा अतीत का .. किस्सा है जो भुलाया नहीं जाता भुनाया नहीं जाता न गलता है, न मिटता है और नाही मरता है नाही बूंदो की तरह सुख ही जाता नाही धुवा होता ... उसे गाड़ नहीं सकती नाही जला पाती हूँ... किस्सा तो है जो जहन में उतर गया है बस सा गया है वही .. फस सा गया है ! उभर आता है रहरहकर शांत हो चुकी भावनाओ को झकझोरता रहता है ... किस्सा तो है .. आधे-अधूरे लम्हो का अधभरे जख्मों का लम्हो को याद कर कुरेदती रहती हूँ जख्मो को .. बहता लहू जिन्दा होने की निशानी देता रहता है बेरंगसी जिंदगी में रंग भर देता है रिसती हुयी यादें गर्माहट देती है जिंदगी जिने का सहारा बन जाती है.. एक किस्सा है जो जीने नहीं देता वही किस्सा जीने का कारन बनता रहता है समझ नहीं आता .. जिंदगी किस्से में समेट गयी है या क़िस्साहि जिंदगी बन गया है .. किस्सा ही तो है ... ! - रश्मी पदवाड मदनकर

भिन्न ध्रुवांवरील दोन भिन्न बिंदू या बिंदूंना जोडणारी एक ती अदृश्य रेषा तिलाही कुठेतरी मध्यबिंदू आहेच ना दोघांनाही सारख्याच अंतराने मिळवणारी एकाच संंज्ञेेत बांधणारी … भौमितीय गणितातील आपण दोघे दोन प्रमेये संबंध जोडायचाच ठरवलं तर सिद्धांत सापडतोच अवकाशाच्या दोन टोकांना जोडणाऱ्या पोकळीतही पावसाच्या सरींचा निमित्त्यमात्र आधार गवसतोच कधीतरी… दोन विरुद्ध दिशेंनाही वाहणारा एकाच वाऱ्याचा झोत स्पर्शून जातोच तुलाही अन मलाही चंद्राला अन सुर्याला भेटवणारी सायंकाळ तुला मला टाळता येत नाहीच उन्ह अन पावसाचा लपंडाव तुझ्या अन माझ्यासाठीच इथून तिथवर वक्राकार इंद्रधनू तुला मला जोडण्यासाठीच …. तुला स्पर्शून येणारा कवडसा मला येउन का बिलगतो मोगरा तिथलाही अन इथला सारखाच का गंध देतो कितीही दूर असलो तरी कुठेतरी कश्यानेही जुळलेले असतोच हे जाणवतं मला तुला जाणवतं का रे ? - रश्मी पदवाड मदनकर

नीलिमा खरतर एक सुसंस्कृत, सोज्वळ सदगृहिणी. नोकरी करायला, मैत्रिणीत रमायला, समाज कार्य करायला खूप आवडायचं तिला. पण संसाराच्या जबाबदाऱ्या पेलताना सगळ्या आवडी-निवडीचे करकचून गाठोडे बांधून खुंटीला टांगले होते तिने. नवऱ्याच्या गरजा, त्याची नोकरीतली प्रगती, मुलांचं संगोपन, शिक्षण, गणगोतांचे येणेजाणे- देणेघेणे ... कुठलीही खंत न बाळगता संसाराची २० वर्ष जबाबदारया खुबीने निभावल्या होत्या तिने. दिवसभर घरात राहूनही कसलं सुख, कोणाची सोबत अशी नव्हतीच. व्यवसायाच्या नावानं नवरा दिवसरात्र बाहेर. तीन सगळं सांभाळून घेतलं होतं म्हणून तो अधिकच निष्काळजी, बेजबाबदार होत गेला. घराला लागणारा पैसा पुरवण्यापर्यंतच घराशी संबंध संपर्क असलेला. बायको म्हणजे निव्वळ गृहीत धरण्याची चीजवस्तू.. तिच्या मनाचा, भावनांचा, गरजांचा विचार तर दूर ते ध्यानीमनीही येऊ नये इतकी अलिप्तता बाळगणारा. तिच्याप्रती त्याचं काहीच देणं लागत नव्हतं जणू. तिनं मात्र असं अलिप्त-बेदरकार राहून चालणार नव्हतं. तिनं सगळं करावं, सगळ्यांचं करावं हा थोपलेला अलिखित नियम. ती सुद्धा माणूस आहे याच घरात राहते हे तो चक्क विसरून जायचा. स्त्रिया घरात घुसमटायल...